Anavarza Antik Kenti: Kilikya'nın Görkemli Başkenti

Adana’nın Kozan ilçesi sınırlarında, Dilekkaya köyü yakınlarında yükselen Anavarza Antik Kenti, Çukurova’nın tam ortasında bir ada gibi yükselen 200 metrelik kaya kütlesi üzerine kurulu. Antik çağlarda Anazarbus adıyla bilinen kent, Geç Roma döneminde Kilikya Secunda’nın başkenti olarak bölgenin en önemli merkezlerinden biri haline gelmiş. Günümüzde ise hem tarih meraklıları hem de doğa severler için eşsiz bir açık hava müzesi niteliği taşıyor.

Roma'nın Gözdesi: Anavarza'nın Yükselişi

Kentin Roma öncesi geçmişi hakkında çok az bilgi bulunuyor. Ancak MÖ 19’da İmparator Augustus’un ziyaretiyle birlikte Anavarza, Caesarea unvanını alarak önem kazanmaya başlamış. Kentin asıl parlak dönemi ise Roma iç savaşları sırasında Septimius Severus’un tarafını tutmasıyla başlamış. Severus, rakibi Pescennius Niger’i 194’te İsos’ta yendikten sonra Anavarza’yı ödüllendirmiş ve 204-205 yıllarında Kilikya, İsaurya ve Likaonia eyaletlerinin metropolisi yapmış.

Bu dönemde kent, tıpkı Tarsus gibi büyük bir zenginliğe kavuşmuş. Ancak 260’ta Sasani Kralı Şapur’un saldırısına uğramış, 4. yüzyılda İsauryalı Balbinos tarafından tahrip edilmiş. Yine de 408’de II. Theodosius zamanında Cilicia Secunda eyaletinin başkenti olarak yeniden ayağa kalkmış. 525/526’daki büyük deprem ise kenti yerle bir etmiş; İmparator I. Justinianus, 527’de şehri yeniden inşa ederek onuruna İustiniopolis adını vermiş. Ne var ki eski adı unutulmamış, kent 561’de ikinci bir deprem ve veba salgınıyla sarsılmış.

Ayakta Kalan İhtişam: Surlar, Zafer Takı ve Mozaikler

Anavarza’nın en etkileyici kalıntıları arasında 1500 metre uzunluğunda, 20 burçlu sur duvarı yer alıyor. Bu surlar, kenti çevreleyen kayalık tepenin eteklerini sarmış durumda. Kentte ayrıca sütunlu bir cadde, hamam, kilise, tiyatro, amfitiyatro, stadyum ve su kemerleri bulunuyor. Bunların yanı sıra kayalara oyulmuş mezarlar ve MS 3. yüzyıla tarihlenen deniz tanrıçası Thetys mozaiği de dikkat çekiyor.

Anavarza’nın en özel yapılarından biri ise Kilikya Bölgesi’ndeki tek örnek olan üç girişli zafer takı. Bu anıtsal kapı, kentin Roma dönemindeki ihtişamını gözler önüne seriyor. Tepenin üzerindeki Ortaçağ kalesi ise ovanın her yanından görülebilen bir simge olarak yükseliyor.

Bilim Tarihine Katkı: Dioskurides

Anavarza sadece mimarisiyle değil, yetiştirdiği insanlarla da dünya tarihine damga vurmuş. İmparator Nero döneminde Roma ordusunda görev yapan ünlü farmakolog Dioskurides, bu kentte doğmuş. Yazdığı De Materia Medica adlı beş ciltlik eser, 18. yüzyıla kadar Avrupa’daki tıp fakültelerinde temel ders kitabı olarak okutulmuş. Bu eser, bitkilerin tedavi edici özelliklerini sistematik biçimde ele alan ilk çalışmalardan biri olarak kabul ediliyor.

Ermeni Krallığı ve Kozanoğulları Dönemi

11. yüzyıl ortalarında Bizans, Kars bölgesinden getirdiği Ermenileri Anavarza’ya yerleştirmiş. Malazgirt Savaşı sonrası Anadolu’da otorite boşluğu doğunca, Rupen adlı bir Ermeni komutan 1080 dolaylarında Sis (Kozan) ve çevresindeki kaleleri ele geçirerek beyliğini ilan etmiş. Rupen sülalesi, Haçlıların ve ardından Moğolların desteğiyle 1375’e kadar bölgede egemen olmuş. Bu dönemde Anavarza Kalesi yeniden inşa edilmiş ve hanedanın Sis Kalesi’yle birlikte iki ana ikametgâhından biri olmuş. Hatta hanedan üyelerinin bir kısmı buraya gömülmüş.

14. yüzyıldan itibaren bölgeye Varsak ve Avşar Türkmenleri yerleşmiş. 16. yüzyılda ise Kozanoğulları, Sis ve Anavarza Kaleleri’nde fiilen bağımsız bir Türkmen beyliği kurmuş. Bu beylik, Osmanlı’nın konar-göçerleri yerleşik hayata geçirme politikasına uzun süre direnmiş. Sonunda 1864-1866 yıllarında Derviş Paşa komutasındaki Fırka-yı İslahiye harekâtıyla bölge Osmanlı yönetimine bağlanmış.

Edebiyatta Anavarza

Anavarza’nın etkisi sadece tarihle sınırlı kalmamış. Yaşar Kemal’in unutulmaz romanı İnce Memed’de Anavarza’da geçen bir bölüm bulunuyor. Yazarın Yılanı Öldürseler romanı ise tamamen Anavarza kayalıklarında geçiyor. Bu eserler, kentin Çukurova kültüründeki yerini ve halkın hafızasındaki izlerini günümüze taşıyor.

Anavarza Antik Kenti, hem Roma hem Ermeni hem de Türkmen dönemlerine ait izleri tek bir coğrafyada buluşturan nadide bir hazine. Adana’ya yolunuz düşerse, bu görkemli kenti ve kayalıkların üzerindeki kaleyi mutlaka ziyaret edin; tarihin katmanlarını bizzat keşfedin.

Kaynak: tr.wikipedia.org
Görsel: MUSTAFA TOR at English Wikipedia, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0